Pandemia do të përshpejtojë zhvillimin e qyteteve tona

Norman Foster

Në sheshet e qytetit do të ketë më pak vetura në të ardhmen, por kjo do të kishte ndodhur edhe pa Covid-19
Parashikimi i së ardhmes së qyteteve është i rrezikshëm, veçanërisht nëse ndiqni fjalët e legjendës amerikane të bejsbollit, Jogi Berra (Yogi Berra) se “e ardhmja nuk është ajo e cila ka qenë më parë”.
Në periudhën që nga fillimi i pandemisë mund të duket sikur gjithçka është ndryshe, por në planin afatgjatë, unë do të thosha se në vend se të ndryshonte ndonjë gjë, thjesht ka përshpejtuar dhe zmadhuar trendet të cilat ishin tashmë të dukshme para se të shpërthente virusi.
Historia e civilizimit është historia e qyteteve dhe hapësirave qytetare – fjalët ndërthuren. Qytetet janë e ardhmja, statistikisht më shumë sot se kurrë më parë. Në vitin 1920, Nju Jorku dhe Londra ishin qytetet më të mëdha në botë. Sot ata nuk janë as në top 10 – ato i kanë kaluar një superligë mega-qytetesh, kryesisht në Azinë kontinentale. Qytetet janë në një gjendje të vazhdueshme zhvillimi, të ndryshuar në çdo periudhë nga teknologjia e kohës së tyre.
Zjarri i Madh i Londrës në vitin 1666 rezultoi në kodet e ndërtimit të cilat krijuan qytetin gjeorgjian të ndërtuar me tulla kundër zjarrit. Epidemia e kolerës në mesin e shekullit të 19-të ndaloi Thames-in të jetë një kanalizim i hapur, duke çuar në një sistem të kanalizimeve moderne dhe Argjinaturës së Thames-it. Në fund të atij shekulli, lëvizja sillej rreth kuajve dhe qyteti zhytej në shtresat e bajgë së kalit, duke krijuar erë të keqe dhe sëmundje. Automjeti ishte shpëtimtari dhe i pastroi rrugët – para se ai më vonë të bëhej e keqja urbane. Pastaj tuberkulozi ishte vrasësi dhe inkurajoi lëvizjen e parkut të gjelbër si dhe rrënjët e arkitekturës moderne, me theksin e saj në rrezet e diellit dhe hapësirën e jashtme. Smogu i Madh i Londrës në vitin 1952 dhe numri i të vdekurve shkaktoi Aktin e Ajrit të Pastër në vitin 1956, dhe kalimin nga qymyri në gaz.
Por secila nga ato pasoja – ndërtesa kundër zjarrit, sistemet e ujërave të zeza, parqet e gjelbra, automobilat – do të kishin ndodhur gjithsesi. Krizat e ditës shpejtuan dhe zmadhuan ardhjen e tyre.
Historia gjithashtu na tregon se e ardhmja nuk është distanca në dy metra. Pandemia e fundit e madhe e viteve 1918-20 krijoi qendra të braktisura të qyteteve, maska për fytyrën, izolime dhe karantina. Por gjithashtu paralajmëroi revolucionin shoqëror dhe kulturor të viteve 1920 me hapësirat e ndërtuara rishtazi: dyqane, kinema dhe stadiume.
Çfarë mund të jenë shenjat ekuivalente të epokës sonë të ardhshme pas Covid-19? Ne tashmë kemi qenë dëshmitarë të rritjeve dramatike të lëvizshmërisë së njerëzve, mallrave dhe informacionit, ndërsa përballemi njëkohësisht me realitetet e ndryshimit të klimës dhe karbonizimit. Tani po shohim tendenca larg karburantit fosil drejt shtytjes elektrike më të pastër, automjeteve të cilat mund të mbushen me induksion, të jenë pa shofer dhe “togë”, nga gishtat deri në kokë; një ndryshim kundër pronësisë së makinës nga të rinjtë me dëshirë për ndarje udhëtimesh dhe shërbime sipas kërkesës të tilla si Uberi; rritja e skuterëve dhe e-biçikletave dhe perspektiva e teknologjisë së dronëve për lëvizjen e njerëzve dhe mallrave.
Këtyre trendeve në lëvizshmëri, shtojini modele të reja të punës. Vendi tradicional i punës do të mbijetojë dhe do të vlerësohet edhe më shumë për mundësitë e saja sociale dhe krijuese. Por do të përdoret me më shumë fleksibilitet në ekuilibër me kohën e kaluar jashtë shtëpisë ose një vendi të tretë – një sy alpin ose Starbucks digjital në rrugët kryesore.
Efekti kumulativ madje edhe i vetëm disa prej këtyre trendeve do të ndryshojë infrastrukturën e qyteteve tona pasi me kalimin e kohës nevojitet më pak hapësirë për automjetet. Ne tashmë mund të shohim efektet në Londrën qendrore, me propozime për zgjerimin e trotuareve dhe shndërrimin e korsive të trafikut në korsi biçikletash; në vende tjera, rrugë të tëra janë shndërruar në tarraca për ushqim. Ngrohja dhe ftohja rrezatuese do të zgjasë përdorimin sezonal të hapësirave të jashtme.
Këmbësoria nuk është diçka e re në Londrën qendrore – kam kujtime të protestave për heqjen e makinave nga Parade e Gardës së Kuajve dhe nga ana veriore e Sheshit Trafalgar – transformime të cilat janë harruar tani. E re është shkalla e ndryshimit – veçanërisht në lidhje me qëndrimet e mendjes për zbukurimin e qytetit.
Qendrat e qytetit do të kenë potencialin për të qenë më të qeta, më të pastra, më të sigurta, më të shëndetshme, më miqësore, të disponueshme për ecje dhe ngasjen e biçikletave dhe nëse shfrytëzohet mundësia ato mund të jenë më të gjalla në gjelbrim.
Gjatë dekadës së kaluar, projektet në tre kontinente kanë treguar përparime. Në ShBA “Big Dig-u” i Bostonit krijoi një vend parqesh dhe bulevardesh me sipërfaqe 12 hektarë (29 akër) duke përmbysur një autostradë të ngritur në tunele. Në Evropë, projekti Madrid Rio “u zhduk” në një mënyrë të ngjashme, duke krijuar një park të ri të madh urban 10km të gjatë. Në Azi, Seuli ka krijuar një hapësirë rekreative publike prej 40 hektarësh në qendër të qytetit, në vendin e një rryme e cila ishte e mbuluar me rrugë gjatë zhvillimit të shpejtë të pasluftës. Kohët e fundit, Parisi njoftoi planet për 650km të rrugicave për biçikleta “pas izolimit”.
Lagjet kanë parë një rigjallërim në apel me etiketën “qyteti 15-minutësh”. Ideali i të qenit në gjendje për të jetuar, punuar, fjetur, bërë pazar, darkuar, arsimuar, argëtuar dikë dhe për tu argëtuar – me të gjitha vendet, sa më shumë nga ato aktivitete të jenë në distancë në këmbë nga njëri-tjetri. Tërheqja e jetesës në lagje nuk është e re, por asaj i është dhënë një nxitje në kohë dhe mirëpritje nga pandemia. Tani është e përshtatshme të ndërtohet mbi të përmes një kombinimi të ndërhyrjeve të modelimit dhe politikës së zonave.
Këto bashkësi të dendura nuk kanë parë nivele më të larta infeksioni, përkundrazi problemi është në familjet e dendura të ngushta, qoftë brenda qyteteve apo periferive – një çështje para pandemisë. Akomodimi i përballueshëm mbetet një sfidë dhe është i pandashëm nga gjendja e njerëzve të pastrehë.
Çështjet e bujqësisë gjithashtu mund të ndihmojnë në transformimin e qyteteve tona në enklava edhe më të gjelbërta. Bujqësia urbane e perimeve, duke përdorur hidroponika, mund të japin ushqime të freskëta, më të lira dhe më të shijshme, me të ardhura më të larta dhe një pjesë më të vogël të përdorimit të ujit të çmuar – të gjitha të shpërndara në pragun urban, një version i ri i tregut të fermerëve. Një park makinash shumëkatëshe i modelit të vjetër është ferma ideale urbane. Në kërkim të një qyteti të vetë qëndrueshëm, nevojitet mendimi holistik i cili ndërpret burokracitë tradicionale (shndërrimi i mbeturinave në energji është një shembull i mirë). Në lëvizjen drejt një autonomie më të madhe, ne duhet të vëmë në pikëpyetje rrjetin tradicional të energjisë, i cili për shembull la 2.5 milion kalifornianë pa energji elektrike verën e kaluar.
Në pamjen më të madhe, globalizimi ka hequr segmente të mëdha të njerëzimit nga varfëria, por nuk është pa pasojat e tmerrshme të rripave të lokalizuara të ndryshkut. A do të çojnë sfidat ekonomike të një pandemie në rritje apo zvogëlim, në artin e mbijetesës? Shpresa është një ekuilibër më i mirë – veprim i përbashkët global për çështjet e mëdha mjedisore dhe shëndetësore dhe veprim lokal në krijimin, rritjen dhe fuqizimin e shoqërive tona të lidhura.
Norman Fosteri është arkitekt
The Guardian, 24.09.2020

Përktheu dhe përshtati: Tasim Ameti

Antiteza.org/27.09.2020

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *